Dlaczego regularna cytologia jest tak ważna dla zdrowia kobiet?

Cytologia jako badanie przesiewowe w profilaktyce raka szyjki macicy

Cytologia jest badaniem przesiewowym, czyli wykonywanym u pacjentek bez objawów w celu wykrycia nieprawidłowości, które mogą wymagać dalszej diagnostyki. Polega na ocenie komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy, które mogą odpowiadać stanom przednowotworowym lub rakowi szyjki macicy. Pamiętaj, że prawidłowy wynik cytologii nie zastępuje konsultacji ginekologicznej, jeśli występują krwawienia po współżyciu, plamienia międzymiesiączkowe, ból lub nietypowe upławy [2].

W profilaktyce raka szyjki macicy cytologia pełni inną funkcję niż test HPV HR. Cytologia pokazuje, czy w pobranym materiale są komórki o nieprawidłowej budowie, natomiast test HPV HR wykrywa zakażenie typami wirusa HPV wysokiego ryzyka. Te badania mogą się uzupełniać, ponieważ przewlekłe zakażenie HPV jest głównym czynnikiem rozwoju raka szyjki macicy, ale nie każda infekcja prowadzi do zmian chorobowych [4].

Regularna cytologia a wczesne wykrywanie zmian przednowotworowych

Rak szyjki macicy zwykle rozwija się etapami. Zanim powstanie nowotwór inwazyjny, w nabłonku szyjki macicy mogą pojawić się zmiany przednowotworowe, określane jako CIN lub SIL, zależnie od stosowanej klasyfikacji. Ich znaczenie kliniczne jest różne:

• część zmian małego stopnia może się cofnąć, zwłaszcza przy przemijającym zakażeniu HPV,
• zmiany większego stopnia wymagają dokładniejszej diagnostyki i często leczenia [5].

Regularna cytologia zwiększa szansę wykrycia nieprawidłowości na etapie, gdy postępowanie jest mniej obciążające niż leczenie zaawansowanej choroby [4].

Systematyczność badania ma znaczenie, ponieważ pojedynczy prawidłowy wynik opisuje jedynie stan ocenionej próbki w danym momencie. Nie daje gwarancji, że w przyszłości nie rozwiną się nowe nieprawidłowości, zwłaszcza przy utrzymującym się zakażeniu HPV wysokiego ryzyka. Regularna cytologia pozwala wychwycić zmianę dynamiki wyników: przejście od prawidłowego obrazu komórek do atypii, zmian małego stopnia albo zmian wymagających kolposkopii [1].

Jak często wykonywać cytologię?

Cytologię należy wykonywać zgodnie z programem profilaktyki raka szyjki macicy albo indywidualnym zaleceniem lekarza.

W Polsce bezpłatne badania przesiewowe przysługują kobietom w wieku 25-64 lat. W aktualnym modelu profilaktyki coraz większe znaczenie ma test HPV HR, czyli badanie wykrywające typy wirusa wysokiego ryzyka. Jeśli jego wynik jest ujemny, kolejne badanie przesiewowe zwykle wykonuje się po 5 latach. W określonych sytuacjach kontrola może być zalecona wcześniej, np. po 3 latach albo po 12 miesiącach, zależnie od wyniku badania, wieku pacjentki i wcześniejszej historii diagnostycznej [3].

Inny harmonogram dotyczy pacjentek po:

• nieprawidłowej cytologii,
• dodatnim wyniku HPV HR,
• kolposkopii,
• leczeniu zmian szyjki macicy,
• wyniku niediagnostycznym,
• obecności czynników zwiększających ryzyko choroby.

Wówczas o terminie kolejnej cytologii, testu HPV HR albo kolposkopii decyduje lekarz.

Co zwiększa wiarygodność cytologii?

Wiarygodność cytologii zależy od jakości pobranego materiału. Badanie najlepiej zaplanować poza miesiączką, zwykle między 10. a 20. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia krwawienia [3]. W praktyce oznacza to termin nie wcześniej niż kilka dni po zakończeniu miesiączki i nie tuż przed kolejnym krwawieniem. Krew, świeże plamienie, nasilony stan zapalny, obfity śluz albo zbyt mała liczba komórek w próbce mogą utrudnić ocenę laboratoryjną i zwiększyć ryzyko wyniku niediagnostycznego.

Na 24-48 godzin przed cytologią warto powstrzymać się od współżycia, a przez 2-3 dni nie stosować irygacji, globulek, kremów, tabletek dopochwowych, tamponów, środków plemnikobójczych ani lubrykantów, chyba że lekarz zaleci inaczej [3]. Przed pobraniem wymazu należy poinformować lekarza lub położną o ciąży, połogu, menopauzie, objawach infekcji, leczeniu dopochwowym, wcześniejszych nieprawidłowych wynikach oraz zabiegach na szyjce macicy. Dobra cytologia to nie tylko regularność, ale też właściwy termin, prawidłowe przygotowanie i rzetelna informacja przekazana osobie pobierającej materiał.



Źródła:

1. American Cancer Society, The American Cancer Society Guideline for Cervical Cancer Screening, 4.12.2025, online: https://www.cancer.org/cancer/types/cervical-cancer/detection-diagnosis-staging/cervical-cancer-screening-guidelines.html.
2. Mayo Clinic, Pap smear, 20.07.2024, online: https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/pap-smear/about/pac-20394841.
3. NFZ, Profilaktyka raka szyjki macicy, online: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy.
4. NHS, Cervical Cancer Screening, 13.02.2025, online: https://www.cancer.gov/types/cervical/screening.
5. Perkins R., Guido R., Castle P. i in., 2019 ASCCP Risk-Based Management Consensus Guidelines for Abnormal Cervical Cancer Screening Tests and Cancer Precursors, J Low Genit Tract Dis. 2020, 24(2): 102-131.

Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.