Dyskryminacja chłopców w gminnym programie? Stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich

Z uwagą zapoznaliśmy się ze stanowiskiem Rzecznika Praw Obywatelskich, pana Marcina Wiącka. Przedstawione w nim argumenty będą brane pod uwagę przy okazji przygotowywania kolejnych projektów oraz programów edukacyjnych.

W zakończonym roku szkolnym w projekcie "Edukacyjny Maraton Kompetencji" wzięła udział jedna czwarta uczniów ze wszystkich szkół gminnych - zarówno tych zlokalizowanych w mieście, jak i we wszystkich sołectwach. Ta liczba świadczy o tym, że staramy się, by jak największa liczba uczniów mogła skorzystać z dodatkowej oferty edukacyjnej. Uczniowie znajdujący się na listach rezerwowych są sukcesywnie włączani do projektu w przypadku rezygnacji osób już zakwalifikowanych.

Celem projektu jest stworzenie dzieciom uczącym się w szkołach prowadzonych przez Gminę Pszczyna możliwości bezpłatnego rozwijania kompetencji i zdobywania nowych umiejętności w komfortowych warunkach. Projekt ma charakter uzupełniający i nie zastępuje działań kierowanych do dzieci posiadających orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego czy specjalne potrzeby edukacyjne. Stanowi dodatkową formę wsparcia, która poszerza dostęp do nowoczesnych metod nauczania i zajęć rozwijających kompetencje.

O zakwalifikowaniu ucznia do projektu decydują przede wszystkim jego rzeczywiste potrzeby edukacyjne. Kryteria rekrutacji, w tym kryteria premiujące, zostały opracowane zgodnie z wytycznymi programu, a proporcje udziału dziewcząt i chłopców odpowiadają założeniom projektu oraz strukturze demograficznej Gminy Pszczyna. W ocenie Gminy Pszczyna przyjęte zasady rekrutacji nie mają charakteru dyskryminacyjnego, lecz wynikają z warunków realizacji projektu oraz jego celów.

Warszawa, 16 lipca 2026 r.

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH
Marcin Wiącek

XI.813.8.2026

Pan
Dariusz Skrobol
Burmistrz Pszczyny

Szanowny Panie Burmistrzu,

w związku ze skierowanymi do Rzecznika Praw Obywatelskich wnioskami, wskazującymi na zróżnicowane traktowanie ze względu na płeć w rekrutacji do projektu pn. "Edukacyjny Maraton Kompetencji - wsparcie uczniów z Gminy Pszczyna" (dalej: "Projekt"), współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego+ w ramach programu Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021-2027, działając na podstawie art. 14 pkt 2 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 2024 r. poz. 1264), proszę o przyjęcie poniższego.

Celem Projektu jest podniesienie jakości edukacji oraz wsparcie doradztwa edukacyjno-zawodowego w kształceniu ogólnym w 18 szkołach podstawowych z gminy Pszczyna w województwie śląskim. Podjęte przez Rzecznika postępowanie wyjaśniające koncentrowało się na kwestionowanym przez wnioskodawców kryterium premiującym w postaci płci, wynikającym z § 5 pkt 7 regulaminu rekrutacji i uczestnictwa w Projekcie, który wymienia następujące kryteria premiowane:

uczeń posiadający orzeczenie o niepełnosprawności: +3 pkt,
orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 9 sierpnia 2017 r. (Dz.U. 2017 poz. 1578): +3 pkt,
opinia poradni psychologiczno-pedagogicznej (PPP): +3 pkt,
płeć - dziewczynka: +5 pkt.

Przepis § 5 pkt 11 regulaminu przewiduje, że "ilość punktów otrzymana z kryteriów premiowanych będzie decydowała o przyjęciu uczestnika do projektu. W sytuacji otrzymania zgłoszeń o tej samej ilości punktów: orzeczenie nad opinię; opinia nad płeć (K)".

§ 5 pkt 12 regulaminu stanowi natomiast, że:

"w przypadku otrzymania równorzędnej liczby punktów będą brane pod uwagę: ocena stopnia niepełnosprawności przed opinią; opinia przed płcią (kobietą). W przypadku większego zainteresowania uczniów przy takiej samej liczbie punktów z wskazanymi kandydatami zostaną przeprowadzone rozmowy (przez pedagogów szkolnych) badające ich poziom motywacji".

W odpowiedzi na prośbę o wyjaśnienie przyczyn zróżnicowanego traktowania ze względu na płeć w rekrutacji do wymienionego projektu, w piśmie z 9 stycznia 2026 r. (znak: RoFE.042.2.2025, RoFE.KW-00005/2026) wskazał Pan m.in., że:

"Projekt stanowi odpowiedź na istniejące w (...) gminie realne, szczegółowo zdiagnozowane potrzeby szkół. Każda placówka wskazała trudności i bariery, które dotykają jej uczniów - w tym tych najbardziej wrażliwych i wymagających największego wsparcia. To właśnie z myślą o nich zaplanowano działania, które mają wyrównywać szanse i łagodzić istniejące deficyty".

W odniesieniu do procesu rekrutacji wyjaśniono, że:

"najważniejsze są kryteria dotyczące orzeczeń o niepełnosprawności i opinii poradni psychologiczno-pedagogicznych, które zapewniają pierwszeństwo uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Kryterium płci służy jako dodatkowe, drugorzędne kryterium premiujące, a nie wyłączna podstawa kwalifikacji do uczestnictwa w projekcie. Zgodnie z regulaminem, w sytuacji otrzymania zgłoszeń o tej samej liczbie punktów pierwszeństwo w przyjęciu do projektu będą miały osoby z orzeczeniem, później z opinią, a na końcu brane jest pod uwagę kryterium płci. Przy równej liczbie punktów i podobnych opiniach decyzja o przyjęciu dziewczynek jest zgodna z celem wyrównywania szans i ma charakter pomocniczy, a nie dyskryminacyjny".

Co do wyników rekrutacji podano, że:

"w zajęciach uczestniczy 1200 uczniów, w tym 55% dziewczynek i 45% chłopców — co potwierdza, że udział uczniów obojga płci jest zrównoważony i nie odbiega od struktury populacji uczniów Gminy Pszczyna".

Stojąc na stanowisku, że stosowanie działań wyrównawczych ze względu na płeć, także w ramach projektów dofinansowanych z funduszy europejskich, wymaga każdorazowo weryfikacji, czy zróżnicowane traktowanie kobiet i mężczyzn jest uzasadnione konkretnym celem, proporcjonalne do potrzeb oraz czy ma charakter tymczasowy, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się o doprecyzowanie przez gminę Pszczyna "zdiagnozowanych różnic", wyrównaniu których służyć miało kryterium premiowane w postaci płci żeńskiej.

W odpowiedzi z 3 marca 2026 r. (znak: RoFE.042.2.2025, RoFE.KW-00043/2026) wyjaśniono, że wprowadzenie kryterium premiującego dla dziewcząt:

"wynika z analizy lokalnych danych oświatowych, obserwowanych dysproporcji w uczestnictwie w zajęciach rozwijających kompetencje przyszłości, potrzeby przeciwdziałania utrwalaniu stereotypów edukacyjnych, realizacji zasady gender mainstreaming oraz temporary positive action, czyli tymczasowych działań pozytywnych lub tymczasowych środków wyrównawczych, wymaganych w projektach EFS+".

W odpowiedzi wskazano także, że:

"w szkołach podstawowych prowadzonych przez gminę Pszczyna uczy się 4854 uczniów, w tym 2459 dziewcząt i 2395 chłopców. Aż 2206 uczniów (ok. 45%) pochodzi z terenów wiejskich, co istotnie wpływa na dostęp do dodatkowych form wsparcia edukacyjnego oraz rozwijania kompetencji pozaszkolnych. Analiza danych oświatowych wykazała jednocześnie wyraźne zróżnicowanie sytuacji dziewcząt i chłopców w zakresie korzystania z dodatkowych form wsparcia rozwojowego oraz udziału w obszarach kompetencji kluczowych".

Z przekazanych przez gminę Pszczyna informacji wynika, że:

"w dotychczas realizowanych działaniach szkolnych (koła informatyczne, zajęcia matematyczno-przyrodnicze, projekty technologiczne) obserwowany był wyraźnie niższy udział dziewcząt, pomimo że:

723 uczniów osiąga średnią ocen ≥ 5,0, z czego większość stanowią dziewczęta (421),
517 uczniów zostało zidentyfikowanych jako szczególnie uzdolnieni, przy czym również w tej grupie dominują dziewczęta (331).

Oznacza to, że potencjał edukacyjny dziewcząt nie przekłada się proporcjonalnie na ich udział w zajęciach rozwijających kompetencje przyszłości, zwłaszcza w obszarach technologicznych i matematyczno-przyrodniczych".

W ocenie gminy Pszczyna:

"znaczny odsetek uczniów z obszarów wiejskich powoduje, że czynniki środowiskowe (niższy kapitał społeczny, ograniczony dostęp do wzorców zawodowych, utrwalone role społeczne) w większym stopniu wpływają na wybory edukacyjne dziewcząt niż chłopców. W praktyce szkolnej obserwuje się:

rzadsze deklarowanie przez dziewczęta zainteresowania kierunkami technicznymi,
niższą gotowość do obejmowania ról liderskich w projektach zespołowych,
mniejszą aktywność w zajęciach rozwijających kompetencje cyfrowe".

Ponadto wskazano, że:

"dane wskazują, że dziewczęta częściej osiągają wysokie wyniki w nauce (średnia ≥ 5,0), jednak ich udział w działaniach projektowych wykraczających poza podstawę programową - szczególnie w obszarach innowacyjnych - jest nieproporcjonalnie niższy. Kryterium premiujące ma na celu przełamanie tej bariery i zwiększenie reprezentacji dziewcząt tam, gdzie dotychczas stanowiły one mniejszość".

W świetle powyższego gmina Pszczyna stoi na stanowisku, że wprowadzone kryterium premiujące płeć:

"ma charakter pomocniczy i rozstrzygający wyłącznie w przypadku porównywalnego spełnienia pozostałych kryteriów, nie wyklucza chłopców z udziału w Projekcie, nie stanowi stałego mechanizmu rekrutacyjnego - dotyczy wyłącznie niniejszego Projektu i okresu jego realizacji, zostało oparte na lokalnej diagnozie potrzeb i analizie danych liczbowych", zaś "celem działania jest zwiększenie udziału dziewcząt w obszarach, w których dotychczas obserwowano ich mniejszościowy udział (zajęcia technologiczne, matematyczno-przyrodnicze, kompetencje cyfrowe i liderskie), występowały bariery środowiskowe i aspiracyjne, szczególnie wśród uczennic z terenów wiejskich".

Warto odnotować również stanowisko wyrażone w raporcie Europejskiej Sieci Organów ds. Równego Traktowania (Equinet) "Exploring positive action as a means to fight structural discrimination in Europe", w którym podkreślono potrzebę ścisłego odróżniania uprzywilejowania wyrównawczego od innych instrumentów prawa równościowego oraz od nieusprawiedliwionego preferencyjnego traktowania.

Okoliczność, że dany środek jest przedstawiany jako działanie na rzecz wyrównywania szans, nie oznacza zatem jeszcze, że automatycznie mieści się on w granicach dopuszczalnego uprzywilejowania wyrównawczego. Przeciwnie, środek taki musi być zaprojektowany w sposób ściśle związany z celem, któremu ma służyć, i nie może prowadzić do nieusprawiedliwionego preferencyjnego traktowania jednej kategorii osób kosztem innych podmiotów znajdujących się w sytuacji porównywalnej.

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich przyjęcie takiego rozwiązania, jak wskazane wyżej, powoduje, że sam mechanizm, choć przedstawiany jako instrument służący wyrównywaniu szans, w rzeczywistości jest ukształtowany w sposób prowadzący do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji osób znajdujących się w porównywalnym położeniu, a tym samym do naruszenia zasady równości i zakazu dyskryminacji.

Przedmiotem niniejszego wystąpienia nie jest zatem sama zasadność podejmowania działań wyrównawczych jako takich, lecz przekroczenie granic ich dopuszczalnego stosowania na gruncie konkretnej badanej sprawy.

Tymczasem w odniesieniu do kwestionowanego kryterium chciałem wskazać na:

• brak wiarygodnej i możliwej do zweryfikowania podstawy empirycznej dla przyjętej preferencji, w tym rozbieżność między konkretnymi danymi przywoływanymi przez gminę Pszczyna, a późniejszą jej informacją o braku materiałów źródłowych - jeśli uprzywilejowanie wyrównawcze ma być wyjątkiem od zasady równego traktowania, nie może opierać się na danych, których źródła, metodologia i możliwość weryfikacji są nieznane;
• niespójność między stwierdzoną nierównością, odnoszącą się przede wszystkim do udziału dziewcząt w obszarach STEM i technologicznych, a zastosowaniem ogólnej preferencji punktowej do całego, znacznie szerszego projektu edukacyjnego - projekt obejmuje nie tylko matematykę, informatykę, fizykę czy robotykę, lecz również język angielski, kompetencje społeczne, edukację proekologiczną, przedsiębiorczość, kreatywność oraz doradztwo zawodowe. Kryterium płci zostało potraktowane jako ogólna preferencja w rekrutacji, a nie wyłącznie przy dostępie do form wsparcia, w których rzeczywiście stwierdzono istniejące niedoreprezentowanie dziewcząt;
• fakt, że część danych przedstawionych przez gminę Pszczyna wskazuje na bardzo dobre wyniki edukacyjne dziewcząt, co wymaga szczególnie przekonującego uzasadnienia dla ich dodatkowego uprzywilejowania;
• brak wykazania, że zastosowanie ogólnej preferencji +5 pkt dla dziewcząt było środkiem koniecznym i proporcjonalnym oraz że nie można było zastosować rozwiązań bardziej precyzyjnych i mniej ingerujących w zasadę równości, np. preferencji ograniczonej do określonych zajęć STEM, kryterium miejsca zamieszkania lub kumulacji rzeczywistych barier.

Choć wspieranie dziewcząt w ściśle określonych obszarach technologicznych i inżynieryjnych może stanowić prawnie legitymowany cel, to środek przedstawiany przez gminę Pszczyna jako wyrównawczy został skonstruowany zbyt szeroko, bez dostatecznego uzasadnienia i bez wykazania jego konieczności, a tym samym przekroczył granice dopuszczalnego działania wyrównawczego i stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady równości płci.

Z tych wszystkich przyczyn należy stwierdzić, że doszło do naruszenia zasady równości i zakazu dyskryminacji, polegającego na ukształtowaniu w regulaminie rekrutacji uczestników projektu pn. "Edukacyjny Maraton Kompetencji - wsparcie uczniów z Gminy Pszczyna" mechanizmu przekraczającego granice dopuszczalnego uprzywilejowania wyrównawczego.

Przyjęte rozwiązanie prowadzi do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji osób ubiegających się o publicznie finansowane wsparcie ze względu na płeć, mimo że osoby te znajdują się w porównywalnym położeniu z punktu widzenia celu projektu.

Z poważaniem

Marcin Wiącek
Rzecznik Praw Obywatelskich

Do wiadomości:

Pan Jakub Chabik
Prezes Stowarzyszenia na rzecz Chłopców i Mężczyzn
kontakt@schm.org.pl (klauzula RODO)